Het kunstwerk als vraag naar de ziel

• Datum: vrijdag 5 juni 2026
• Tijd: 13:30–17:00 uur
• Sprekers: André van Delft en Renée van Riessen
• Locatie: Universiteit Leiden, P.J. Vethgebouw, zaal 1.01 (Rapenburg 73)
• Toegang: Vrijwillige bijdrage. Aanmelden is niet nodig.

De ziel is één van de belangrijkste onderwerpen in de geschiedenis van de filosofie. Of ze nu wordt beaamd of ontkend, iedere filosoof sinds de oude Grieken heeft zich ertoe verhouden. Wel heeft de moderne wetenschap het zielsbegrip losgelaten en dat ten dele in het spoor van de filosofie. Vandaar dat de herbezinning erop in de huidige tijd vooral ook plaatsvindt in kunst en poëzie.

Wat hebben moderne kunst en poëzie dan te zeggen over de ziel? Kunnen we daar iets van leren dat we niet uit de filosofieboeken kunnen halen? In dit symposium wordt deze vraag naar de ziel behandeld, vanuit het werk van twee kunstenaars voor wie de ziel een belangrijk onderwerp is geweest: schilder Wassily Kandinsky (1866–1944) en dichteres Emily Dickinson (1830–1886).

‘De kleur is de toets. Het oog is de hamer. De ziel is het klavier met vele snaren. De schilder is de hand, die met de verschillende toetsen doelmatig de menselijke ziel laat vibreren.’ Met deze metafoor vergelijkt Wassily Kandinsky (1866–1944) de werking van het schilderij op de ziel met hoe de toetsen van een piano op het snaarwerk inspelen. Kandinsky staat met dit beeld aan de wieg van de abstracte schilderkunst: niet meer de reproductie van de uiterlijke wereld, maar de uitwerking van het schilderij op het innerlijk staat centraal. Tevens verzet Kandinsky zich hiermee tegen het overheersende materialistische wereldbeeld van de negentiende eeuw, waarbij de ziel in het gedrang is geraakt.

André van Delft zal Kandinsky’s interesse voor de ziel plaatsen in deze historische context en bovendien wegen wat Kandinsky’s zielsbegrip filosofisch te zeggen heeft, aan de hand van Gerard Vissers zielsessay Niets cadeau (2009).

De Amerikaanse dichteres Emily Dickinson (1830–1886) duidde de thema’s van dood en onsterfelijkheid ooit aan als haar flood-subject: een onderwerp dat haar overmeesterde en overspoelde met gedachten en beelden. Hetzelfde zou gezegd kunnen worden over het thema van de ziel, dat direct verbonden is met vragen over leven en dood. Ook aan dit onderwerp heeft Emily Dickinson opvallend veel gedichten gewijd. Voor Dickinson is de ziel een werkelijkheid die ertoe doet. Concentratie, zich richten op het innerlijk is een manier om ermee in contact te komen. Dat kan pijn doen, want wie zich concentreert op haar ziel leert ook de eigen angst en kwetsbaarheid kennen.

Renée van Riessen zal aan de hand van een aantal gedichten laten zien hoe Emily Dickinson toegang zoekt tot deze zielswerkelijkheid. Axioma’s, algemeen-geldige stellingen verliezen hier hun kracht. Het is de poëzie die toegang geeft tot de ziels-ervaringen door er uitdrukking aan te geven. Poëzie is uitdrukking van de bewegingen van de ziel in taal, met gebruikmaking van al haar mogelijkheden:  muziek, ritme, klank en beeldenrijkdom. Poëzie verschijnt dan als een broodnodig tegenwicht tegen een eenzijdig rationele en ‘zielloze’ kijk op de werkelijkheid.